Trong thời đại của ứng dụng AI và chuyển đổi số, nhiều tổ chức tin rằng giao phó cho máy móc càng nhiều nhiệm vụ sẽ giúp ra quyết định nhanh hơn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, thực tế đang cho thấy khi con người phụ thuộc công nghệ quá mức, ranh giới giữa trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm của hệ thống trở nên mơ hồ. Điều này dẫn tới những quyết định bị ảnh hưởng, thiếu sự kiểm chứng và đôi khi gây ra rủi ro lớn hơn.
Khi trách nhiệm bị “chia sẻ” với công nghệ
Khi công nghệ thay thế phần trách nhiệm ra quyết định
Trong nhiều tổ chức hiện nay, phụ thuộc công nghệ đã trở thành xu hướng phổ biến. Các thuật toán, hệ thống tự động và AI thường được giao nhiệm vụ phân tích dữ liệu, dự đoán xu hướng và gợi ý quyết định. Mặc dù công nghệ giúp tăng tốc và giảm sai sót, nhưng khi con người giao phó quá mức, họ có nguy cơ mất kỹ năng trong việc tự kiểm tra và đánh giá thông tin. Khi đó, trách nhiệm cá nhân bị giảm sút và quyết định quan trọng dần trở thành trách nhiệm của hệ thống thay vì con người.
Hệ quả là nhân viên có thể không còn chủ động xem xét dữ liệu gốc, tin tưởng tuyệt đối vào kết quả của thuật toán, dẫn tới rủi ro công nghệ tăng cao. Một lỗi nhỏ trong dữ liệu hoặc sai lệch trong thuật toán có thể tạo ra quyết định sai lầm với phạm vi ảnh hưởng lớn. Việc con người không còn tham gia vào kiểm chứng cuối cùng khiến tổ chức khó phát hiện các sai sót sớm và kịp thời sửa chữa, dẫn đến tổn thất tài chính hoặc uy tín doanh nghiệp.
Khi lệ thuộc AI làm mờ ranh giới trách nhiệm
Lệ thuộc AI quá mức không chỉ ảnh hưởng đến kỹ năng cá nhân mà còn làm mờ ranh giới trách nhiệm giữa các cấp quản lý. Khi thuật toán gợi ý quyết định, nhiều người cho rằng lỗi nếu xảy ra là trách nhiệm của công nghệ chứ không phải của con người. Tâm lý này tạo ra cảm giác “an toàn giả” và làm giảm sự chủ động trong phân tích và phản biện.
Theo nghiên cứu của Gartner, tại các tổ chức có mức độ phụ thuộc công nghệ cao, hơn một nửa nhân viên không còn tự kiểm tra dữ liệu gốc trước khi hành động dựa trên đề xuất của hệ thống tự động. Điều này cho thấy khi quá tin tưởng vào AI, con người dễ từ bỏ vai trò kiểm chứng tư duy và ra quyết định cuối cùng, tăng nguy cơ xảy ra sai sót nghiêm trọng trong quá trình vận hành.
Hậu quả lâu dài khi con người giao phó quá nhiều cho công nghệ
Khi con người dựa quá nhiều vào AI và hệ thống tự động, khả năng phán đoán, phân tích và phản xạ trước tình huống bất ngờ dần bị suy giảm. Mất kỹ năng trở thành một vấn đề nghiêm trọng vì nhân viên ít có cơ hội thực hành các kỹ năng ra quyết định độc lập. Khi hệ thống gặp lỗi hoặc dữ liệu bị nhiễu, họ không còn đủ năng lực để xử lý tình huống hiệu quả.
Ngoài ra, việc quá tin tưởng vào công nghệ làm tăng rủi ro công nghệ trên phạm vi tổ chức. Quy trình bị phụ thuộc vào thuật toán sẽ gặp khó khăn khi cần điều chỉnh linh hoạt, đặc biệt trong bối cảnh thị trường thay đổi nhanh. Các quyết định quan trọng có thể bị trì hoãn, hoặc thực hiện sai do thiếu sự giám sát và kiểm chứng của con người.
Như vậy, việc lệ thuộc AI quá mức không chỉ ảnh hưởng đến năng lực cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả vận hành của toàn bộ tổ chức. Giữ vai trò chủ động trong việc kiểm chứng, ra quyết định và phối hợp với công nghệ là điều cần thiết để đảm bảo AI thật sự là công cụ hỗ trợ thay vì trở thành yếu tố làm phức tạp trách nhiệm.
Mờ ranh giới trách nhiệm cá nhân và hệ thống
Khi nhiệm vụ đi sâu vào workflow AI, con người dễ có xu hướng bỏ qua trách nhiệm phán đoán cuối cùng. AI có thể gợi ý nhưng không thể hiểu bối cảnh toàn diện như một con người, đặc biệt khi vấn đề liên quan tới các yếu tố đạo đức, chiến lược dài hạn hoặc phản ứng với thay đổi bất ngờ.
Ranh giới trách nhiệm bị mờ đi khi nhân viên hoặc lãnh đạo cho rằng lỗi sai xuất phát từ hệ thống, không phải do con người quyết định cuối cùng. Việc này cũng làm giảm động lực cải thiện kỹ năng cá nhân, vì người dùng tin rằng công nghệ sẽ “che lấp” thiếu sót trong phán đoán của họ.
Mất kỹ năng vì tin quá nhiều vào công nghệ
Một hệ quả quan trọng của việc lệ thuộc AI là tình trạng mất kỹ năng ở con người. Khi công nghệ thực hiện phần lớn các bước xử lý, phân tích và đề xuất giải pháp, khả năng phán đoán bằng trực giác, logic và kinh nghiệm của con người bị mai một. Theo một khảo sát của Pew Research, hơn 48 phần trăm người lao động cho biết họ đã “quên mất” cách thực hiện một số nghiệp vụ cơ bản vì thường xuyên dựa vào phần mềm và thuật toán để xử lý.
Hiện tượng này không chỉ làm giảm chất lượng quyết định khi công nghệ không sẵn sàng mà còn ảnh hưởng tới khả năng phục hồi của tổ chức khi hệ thống gặp sự cố.
Rủi ro công nghệ khi giao phó quá mức
Rủi ro công nghệ không chỉ là lỗi phần mềm hay sự cố hệ thống. Khi tổ chức quá tin vào kết quả do hệ thống đưa ra, những quyết định dựa trên dữ liệu bị sai lệch, thuật toán không cập nhật kịp hoặc dữ liệu huấn luyện lỗi thời có thể dẫn đến hậu quả lớn: thất thoát tài chính, mất uy tín, hoặc chiến lược đi sai hướng.
Một ví dụ điển hình là tình trạng các doanh nghiệp dựa vào các hệ thống dự đoán tự động trong giai đoạn biến động thị trường mà không có sự kiểm chứng thủ công. Khi thị trường thay đổi bất ngờ, thuật toán cũ không kịp cập nhật lại dẫn đến các quyết định sai lầm trong chiến lược đầu tư hoặc điều phối nguồn lực.
Khi con người trở thành “người giám sát” công nghệ
Việc giao phó quá nhiều cho công nghệ khiến con người trở thành người giám sát công nghệ thay vì ra quyết định dựa trên phán đoán bản thân. Điều này khiến trách nhiệm thuộc về hệ thống hoặc thuật toán, thay vì thuộc về con người. Đó là lý do tại sao các doanh nghiệp cần giữ nguyên tắc rõ ràng về trách nhiệm, yêu cầu con người phải xác nhận quyết định cuối cùng trước khi thực thi.
Kết luận
Công nghệ có thể là công cụ hữu hiệu để tăng tốc và nâng cao hiệu quả công việc, nhưng khi phụ thuộc công nghệ quá mức, con người dễ mất đi kỹ năng, giảm khả năng phán đoán và mờ ranh giới trách nhiệm. Lệ thuộc AI không chỉ tạo ra rủi ro công nghệ mà còn làm giảm giá trị nhân sự và khả năng ứng phó trong môi trường thay đổi nhanh. Việc giữ vững vai trò trách nhiệm cá nhân và xác định rõ giới hạn sử dụng công nghệ trong ra quyết định là yếu tố sống còn để đảm bảo rằng công nghệ thực sự tạo ra giá trị chứ không chỉ gia tăng sự phức tạp.
