Trong bối cảnh chuyển đổi số, các tổ chức luôn tìm kiếm cách để ra quyết định tài chính nhanh hơn và chính xác hơn. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn đối mặt với một nghịch lý: những thành công trong quá khứ, thay vì là lợi thế, lại trở thành bẫy tài chính khiến các quyết định mới bị trì hoãn hoặc sai lệch. Hiện tượng này bắt nguồn từ hành vi lãnh đạo và các thiên kiến lãnh đạo ăn sâu vào cách các nhà quản lý suy nghĩ và lựa chọn trong quản trị tài chính.
Thế nào là “bẫy thành công quá khứ” trong quyết định tài chính?
Bản chất của bẫy thành công quá khứ
Khi một tổ chức trải qua chu kỳ thành công, hành vi lãnh đạo thường bị ảnh hưởng bởi những chiến thắng trước đó. Lãnh đạo có xu hướng coi các chiến lược đã từng hiệu quả là chuẩn mực cho mọi quyết định hiện tại, dẫn tới thiên kiến lãnh đạo trong tư duy. Trong lĩnh vực tài chính, điều này có thể khiến các quản lý cố gắng lặp lại các chiến lược đầu tư, duy trì cấu trúc vốn cũ hoặc giữ nguyên tỷ lệ chi trả cổ tức bất chấp thay đổi thị trường.
Quyết định tài chính dựa trên kinh nghiệm quá khứ thường đánh mất tính linh hoạt, khiến tổ chức không kịp thích nghi với những biến động mới. Các nghiên cứu về quản trị tài chính cho thấy hiện tượng này phổ biến ở nhiều tập đoàn, đặc biệt khi các thành tích cũ tạo ra sự tự tin thái quá và ngăn cản việc đánh giá rủi ro chính xác.
Ảnh hưởng của thiên kiến kinh nghiệm đến quyết định tài chính
Thiên kiến lãnh đạo không chỉ ảnh hưởng đến cách đánh giá cơ hội mà còn tác động trực tiếp đến quyết định tài chính trong doanh nghiệp. Khi quá tin vào kinh nghiệm quá khứ, lãnh đạo có thể bỏ qua dữ liệu thị trường hiện tại hoặc cảnh báo từ các chuyên gia. Điều này dẫn đến những quyết định sai lệch như đầu tư quá mức vào các dự án đã từng thành công, duy trì tỷ lệ nợ cao hay trì hoãn thay đổi chiến lược vốn.
Sự kết hợp giữa hành vi lãnh đạo và thiên kiến kinh nghiệm tạo ra nguy cơ gia tăng rủi ro vận hành và giảm khả năng dự đoán tài chính trong môi trường biến động nhanh. Những tổ chức không nhận diện được thiên kiến lãnh đạo thường gặp khó khăn khi muốn áp dụng các mô hình dự báo hoặc chiến lược quản lý rủi ro mới.
Nguyên nhân hình thành bẫy thành công
Bẫy thành công quá khứ xuất phát từ cách hành vi lãnh đạo được hình thành qua kinh nghiệm và thành tích trước đó. Khi lãnh đạo liên tục thấy các quyết định cũ thành công, bộ não có xu hướng gắn kết cảm giác tự tin với chiến lược cũ. Sự liên kết này tạo ra thiên kiến lãnh đạo, khiến họ coi các chiến lược cũ là chuẩn mực mặc dù bối cảnh thị trường và yếu tố rủi ro đã thay đổi.
Trong quản trị tài chính, nguyên nhân này thường thấy khi các công cụ phân tích hiện đại bị bỏ qua, dữ liệu thị trường mới bị xem nhẹ, và các quyết định dựa quá nhiều vào cảm nhận cá nhân thay vì số liệu. Việc không tách biệt kinh nghiệm cũ và thực tế hiện tại là lý do khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi triển khai các kế hoạch đầu tư mới hoặc mở rộng thị trường.
Giải pháp để tránh bẫy thành công
Để giảm thiểu tác động của bẫy thành công quá khứ, các tổ chức cần quản trị tài chính dựa trên dữ liệu thực tế và đánh giá rủi ro khách quan. Một số biện pháp gồm:
-
Xây dựng hệ thống phân tích dựa trên dữ liệu thị trường thay vì hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm cá nhân để đưa ra quyết định tài chính.
-
Đa dạng hóa góc nhìn trong quá trình ra quyết định, bao gồm ý kiến từ nhiều cấp lãnh đạo để hạn chế thiên kiến lãnh đạo.
-
Thiết lập cơ chế đánh giá và điều chỉnh chiến lược định kỳ, so sánh kết quả với dữ liệu thực tế thay vì dựa vào các thành tích trong quá khứ.
-
Đào tạo đội ngũ lãnh đạo nhận diện các yếu tố gây thiên kiến trong hành vi lãnh đạo, từ đó cải thiện chất lượng các quyết định tài chính.
Nhờ các biện pháp này, doanh nghiệp có thể giảm thiểu rủi ro từ bẫy thành công quá khứ và nâng cao hiệu quả trong quản trị tài chính, đồng thời cải thiện khả năng ứng phó với thị trường thay đổi liên tục.
>>> Đọc thêm 4 yếu tố có độ tin cậy cao khi các báo cáo mâu thuẫn
Tác động của thiên kiến kinh nghiệm đến quyết định tài chính
Ảnh hưởng lên chiến lược đầu tư
Trong nhiều doanh nghiệp, hành vi lãnh đạo bị chi phối mạnh bởi kết quả thành công trong quá khứ. Khi một chiến lược đầu tư trước đây mang lại lợi nhuận cao, lãnh đạo thường có xu hướng lặp lại quyết định tài chính tương tự mà không đánh giá đầy đủ dữ liệu mới. Việc này tạo ra nguy cơ bỏ qua những tín hiệu thị trường quan trọng và dẫn tới giảm khả năng thích ứng với biến động.
Thực tế cho thấy, khi các nhà quản lý quá tin tưởng vào kinh nghiệm của mình, họ có thể ưu tiên các cơ hội quen thuộc hơn là tìm kiếm giải pháp sáng tạo, gây ra rủi ro tài chính tiềm ẩn. Các quyết định đầu tư dựa trên kinh nghiệm cũ thường tập trung vào một số ngành hoặc loại tài sản nhất định, làm giảm tính đa dạng danh mục và làm tổ chức dễ bị ảnh hưởng bởi biến động thị trường.
Ngoài ra, thiên kiến lãnh đạo còn khiến lãnh đạo bỏ qua các mô hình phân tích mới. Khi quyết định tài chính không được cập nhật theo dữ liệu hiện tại, doanh nghiệp sẽ duy trì chiến lược cũ trong bối cảnh môi trường kinh doanh thay đổi nhanh, từ đó làm giảm hiệu quả đầu tư tổng thể.
Gia tăng rủi ro do quá tự tin
Một trong những hệ quả rõ rệt của thiên kiến kinh nghiệm là sự quá tự tin trong quyết định tài chính. Khi lãnh đạo tin rằng kinh nghiệm quá khứ đủ để dự đoán kết quả tương lai, họ thường bỏ qua các cảnh báo và phân tích rủi ro. Điều này dẫn tới lạm dụng chiến lược đã thử và đôi khi sử dụng đòn bẩy tài chính không phù hợp, làm tăng nguy cơ thất thoát vốn.
Quá tự tin cũng làm suy giảm khả năng đánh giá thận trọng trong các tình huống bất ổn. Lãnh đạo có thể quyết định mở rộng quy mô đầu tư hoặc chi mạnh vào những dự án đã thành công trước đây mà không xem xét đầy đủ bối cảnh mới. Kết quả là hiệu quả của các quyết định tài chính bị ảnh hưởng, đồng thời tổ chức phải gánh chịu rủi ro tài chính không lường trước.
Hơn nữa, khi hành vi lãnh đạo bị thiên kiến quá tự tin chi phối, nhóm quản lý cấp cao dễ bị thuyết phục bởi dữ liệu củng cố niềm tin thay vì đánh giá toàn diện. Các quyết định này có thể dẫn tới việc duy trì các khoản đầu tư kém hiệu quả, trì hoãn các cơ hội mới và làm giảm khả năng tối ưu hóa tài sản.
Ảnh hưởng đến quản trị tài chính
Thiên kiến kinh nghiệm không chỉ tác động đến chiến lược đầu tư mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến quản trị tài chính. Lãnh đạo có xu hướng đánh giá quá cao giá trị của chiến lược cũ, điều này dẫn đến việc quyết định tài chính thiếu linh hoạt khi bối cảnh thay đổi. Những quyết định về cấu trúc vốn, chi trả cổ tức hay phân bổ ngân sách có thể bị trì hoãn hoặc không được tối ưu hóa.
Một hệ quả khác là tổ chức dễ bỏ lỡ các cơ hội mới trên thị trường. Khi hành vi lãnh đạo tập trung quá nhiều vào các kết quả đã đạt được, khả năng nhận diện rủi ro mới và khai thác cơ hội mới bị giảm sút. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể nhanh chóng thích nghi với biến động tài chính hoặc áp dụng các phương pháp quản trị mới.
Để giảm thiểu tác động, lãnh đạo cần nhận diện thiên kiến lãnh đạo, tăng cường phân tích dữ liệu khách quan và đánh giá các giả định cũ một cách thường xuyên. Khi các quyết định được cân nhắc dựa trên dữ liệu và tình hình thực tế thay vì kinh nghiệm quá khứ, tổ chức có thể cải thiện hiệu quả trong quản trị tài chính, nâng cao khả năng thích ứng và ra quyết định chính xác hơn.
Làm thế nào để vượt qua bẫy thành công quá khứ?
Xây dựng văn hóa ra quyết định dựa trên dữ liệu
Một trong những cách hiệu quả nhất để giảm thiểu ảnh hưởng của thiên kiến lãnh đạo trong quản trị tài chính là xây dựng và nuôi dưỡng một văn hóa ra quyết định dựa trên dữ liệu. Khi một tổ chức vận hành theo dữ liệu thì các lựa chọn và đánh giá không còn dựa chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân. Điều này đặc biệt quan trọng với hành vi lãnh đạo bởi vì bản chất con người có xu hướng lặp lại những gì đã từng thành công trong quá khứ thay vì đối mặt với dữ liệu mới.
Để thiết lập văn hóa dữ liệu, lãnh đạo và đội ngũ cần xác định những chỉ số quan trọng trong quyết định tài chính mà họ sẽ theo dõi định kỳ. Các chỉ số này nên được trình bày rõ ràng, minh bạch và có thể so sánh theo thời gian. Ví dụ về các chỉ số bao gồm dòng tiền, biên lợi nhuận, chi phí vốn, tỷ lệ hoàn vốn và độ nhạy rủi ro. Khi các quyết định dựa trên những con số thay vì cảm tính, việc đánh giá thị trường và điều chỉnh chiến lược sẽ có cơ sở khách quan hơn.
Một phần của văn hóa dữ liệu là đầu tư vào hệ thống phân tích dữ liệu và đào tạo nhân sự sử dụng hệ thống đó. Không chỉ các chuyên gia phân tích dữ liệu cần kỹ năng, mà cả những người ra quyết định tài chính cấp cao cũng cần hiểu cách đọc và diễn giải dữ liệu. Khi toàn bộ tổ chức quen với việc sử dụng dữ liệu để chứng minh hay phủ nhận giả định, hành vi lãnh đạo sẽ ít bị chi phối bởi thiên kiến lãnh đạo và quyết định đưa ra sẽ phản ánh đúng bối cảnh hiện tại.
Đa dạng hóa góc nhìn trong quá trình ra quyết định
Một vấn đề phổ biến trong nhiều tổ chức là khi các quyết định chiến lược và quyết định tài chính được đưa ra bởi một nhóm lãnh đạo hẹp. Khi đó, thiên kiến lãnh đạo dễ hoá hiện vì mọi người có cùng trải nghiệm, cùng nền tảng tư duy và thiếu góc nhìn phản biện. Để giảm rủi ro này, tổ chức cần đa dạng hóa góc nhìn trong quá trình ra quyết định.
Đa dạng hóa không chỉ đơn thuần là mời thêm người vào bàn họp. Điều quan trọng là mời những người có nền tảng khác nhau về chức năng, kinh nghiệm và cách tiếp cận vấn đề. Một thành viên có kinh nghiệm marketing có thể nhìn thấy rủi ro mà người làm tài chính khó thấy. Một chuyên gia kỹ thuật số có thể chỉ ra xu hướng thị trường mới mà ban tài chính không nắm bắt. Nhờ đó, các giả định cũ được đặt lên bàn cân và thử thách bằng nhiều quan điểm khác nhau.
Quá trình đa dạng hóa góc nhìn thường bao gồm các buổi thảo luận mở giữa các phòng ban, thỉnh thoảng mời chuyên gia bên ngoài và tổ chức các buổi phản biện nội bộ. Khi các quan điểm trái chiều được coi là nguồn lực chứ không phải mối đe doạ, hành vi lãnh đạo sẽ trở nên cởi mở hơn và ít rơi vào bẫy của những quyết định dựa trên kinh nghiệm cá nhân quá khứ. Trong môi trường như vậy, quản trị tài chính trở thành một hoạt động linh hoạt hơn, phản ánh đúng hiện trạng thay vì cố gắng tái tạo thành công cũ.
Đánh giá lại giả định thường xuyên
Ngay cả khi tổ chức đã xây dựng văn hóa dựa trên dữ liệu và đa dạng hóa góc nhìn, thiên kiến lãnh đạo vẫn có thể xuất hiện nếu các giả định chiến lược không được rà soát thường xuyên. Các quyết định tài chính được đưa ra dựa trên một bộ giả định cụ thể như tốc độ tăng trưởng, lãi suất dự kiến, rủi ro ngành và hành vi khách hàng. Theo thời gian, những giả định này có thể trở nên lỗi thời hoặc không còn phù hợp với bối cảnh thị trường mới. Vì vậy, việc đánh giá lại các giả định trước khi lặp lại hay mở rộng chiến lược là một bước thiết yếu trong quản trị tài chính hiệu quả.
Quá trình đánh giá lại giả định nên diễn ra định kỳ theo chu kỳ tài chính của tổ chức hoặc mỗi khi có biến động đáng kể trên thị trường. Các giả định này cần được kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế và các công cụ phân tích dự báo. Việc này không chỉ giúp loại bỏ những định kiến không còn phù hợp mà còn tạo điều kiện để phát hiện những cơ hội mới. Khi những giả định được đối chiếu với dữ liệu mới, hành vi lãnh đạo có cơ sở vững chắc hơn để đưa ra quyết định tài chính phù hợp với thực tế thay vì bám vào kết quả của quá khứ.
Đánh giá lại các giả định còn giúp tổ chức rèn luyện thói quen học hỏi liên tục. Khi đội ngũ quen với việc kiểm chứng và điều chỉnh giả định, thiên kiến lãnh đạo mất dần sức mạnh chi phối, và các quyết định trở nên phản ánh chính xác hơn bối cảnh mới. Điều này giúp tổ chức không rơi vào cái bẫy của thành công quá khứ mà luôn sẵn sàng thích ứng với thay đổi.
Kết luận
Thành công trong quá khứ là tài sản quý giá, nhưng nếu được sử dụng sai cách, nó có thể trở thành bẫy tài chính hiện tại khiến tổ chức trì hoãn quyết định, đánh giá sai rủi ro và bỏ lỡ cơ hội trong môi trường thay đổi nhanh. Nhận diện và quản lý những thiên kiến lãnh đạo này là bước đầu tiên để nâng cao chất lượng quyết định tài chính và xây dựng hệ thống quản trị tài chính linh hoạt, dựa trên dữ liệu và phản ánh đúng bối cảnh hiện tại.
